IKEA verbiedt parodie: uitingsvrijheid moet wijken voor merkrecht
De Belgische politieke partij Vlaams Belang gebruikte het bekende IKEA-merk en IKEA-tekeningen in een parodie om aandacht te vragen voor haar anti-immigratiestandpunt: “IKEA-PLAN. Immigratie Kan Echt Anders.”
Is dit een inbreuk op het Europese merk van IKEA? Dan moet het wel gaan om gebruik als merk, dus als Vlaams Belang het merk gebruikt om een eigen product of dienst aan te duiden. Daaronder valt ook reclame voor een partijprogramma, zo oordeelde het Hof van Justitie van de Europese Unie. Vlaams Belang gebruikt het IKEA merk om voordeel te trekken uit het merkimago, want de eigen politieke boodschap springt daardoor meer in het oog. Deze politieke uitingsvrijheid legt minder gewicht in de schaal dan IKEA’s belang om haar merk te kunnen inroepen. Vlaams Belang heeft dus geen “geldige reden” voor dit gebruik van het IKEA merk.
Een politieke parodie kan een geldige reden bieden voor gebruik van andermans merk. Van geval tot geval moet een rechtvaardig evenwicht worden gezocht tussen botsende grondrechten: de uitingsvrijheid en het recht op eigendom. Daarbij is het oogmerk van de gebruiker van het merk van belang: is die te goeder trouw? Dat kan zo zijn als de boodschap verband houdt met het merk, de merkhouder of diens producten of diensten, of als het merk wordt gebruikt in het kader van een debat van algemeen belang.
De specifieke omstandigheden van het geval wegen altijd mee. Volgens het Hof kan het merkgebruik in dit geval de indruk wekken dat IKEA als merkhouder de politieke boodschap van Vlaams Belang ondersteunt. Zeker als de merkhouder neutraal tegenover deze boodschap staat (wat voor IKEA geldt) of het er juist niet mee eens is, kan dit meewegen in het belang om tegen het gebruik op te treden. Een vergelijkbare afweging zagen we jaren terug al in het arrest Deckmyn, toen Vlaams Belang een ongeoorloofde parodie op Suske en Wiske had gemaakt als kritiek op een wethouder die te veel geld zou uitgeven aan immigranten (links het origineel, rechts de parodie):
IKEA zal dus wel aan het langste eind trekken (de Belgische rechter moet nog een eindbeslissing geven). Een verband met IKEA is ver te zoeken; het merk is alleen maar gebruikt om extra aandacht te trekken. Dat gaat te ver. Vlaams Belang zal misschien nog aanvoeren dat dit wel degelijk een maatschappelijk debat van algemeen belang betreft. Maar ook dan heeft IKEA een duidelijk belang: het publiek mag niet kunnen denken dat zij het eens is met deze anti-immigratieboodschap.
Maarten Haak